ارزیابی ریسک چیست؟ و اهمیت آن
ارزیابی ریسک (Risk Assessment) فرآیندی نظاممند برای شناسایی خطرات موجود در محیط کار، بررسی احتمال وقوع حوادث و شدت پیامدهای آنهاست. در این فرآیند، خطرات احتمالی شناسایی و میزان ریسک هرکدام مشخص میشود تا بتوان اقدامات مناسبی برای پیشگیری از حوادث، کاهش آسیبهای انسانی و کنترل خسارات انجام داد.
برای درک بهتر ارزیابی ریسک، ابتدا باید تفاوت دو مفهوم «خطر» و «ریسک» را بدانیم:
- خطر (Hazard): هر عامل، شرایط یا وضعیتی که قابلیت ایجاد آسیب به افراد، تجهیزات یا محیط زیست را داشته باشد. برای مثال، تیغه تیز دستگاه برش، مواد شیمیایی خطرناک و سطوح لغزنده از جمله خطرات محیط کار هستند.
- ریسک (Risk): میزان احتمال وقوع آسیب ناشی از یک خطر و شدت پیامدهای احتمالی آن است. برای مثال، احتمال تماس دست کارگر با تیغه دستگاه و شدت جراحت احتمالی، بخشی از ریسک کار با دستگاه برش را مشخص میکند.
تفاوت خطر و ریسک در این است که خطر به عامل آسیبزا اشاره دارد، اما ریسک میزان احتمال و شدت آسیب ناشی از مواجهه با آن را نشان میدهد. به بیان ساده، وجود یک تیغه تیز بهتنهایی یک خطر است؛ اما احتمال برخورد دست کارگر با آن و شدت آسیب احتمالی، سطح ریسک را تعیین میکند.
اهمیت ارزیابی ریسک در محیط کار
ارزیابی ریسک به مدیران و مسئولان ایمنی کمک میکند پیش از وقوع حادثه، خطرات محیط کار را شناسایی و برای کنترل آنها برنامهریزی کنند. اجرای صحیح این فرآیند مزایای زیر را به همراه دارد:
- پیشگیری از حوادث شغلی: شناسایی خطرات پیش از وقوع حادثه و کاهش احتمال آسیبدیدگی کارکنان.
- کاهش خسارات مالی: جلوگیری از هزینههای ناشی از توقف فعالیت، خرابی تجهیزات و حوادث کاری.
- بهبود شرایط ایمنی: شناسایی نقاط ضعف محیط کار و اصلاح روشهای انجام فعالیتها.
- انتخاب تجهیزات حفاظت فردی مناسب: تعیین نوع تجهیزات موردنیاز مانند دستکش ایمنی، عینک و کفش کار بر اساس خطرات شناساییشده.
- افزایش بهرهوری: کاهش حوادث و اختلالات کاری از طریق ایجاد محیطی ایمنتر.
در واقع، ارزیابی ریسک فقط یک اقدام اداری یا تهیه فرمهای ایمنی نیست؛ بلکه ابزاری برای تصمیمگیری آگاهانه درباره خطرات محیط کار است. نتایج این ارزیابی مشخص میکند کدام خطرات به اقدامات فوری نیاز دارند و برای کاهش هرکدام چه راهکارهای کنترلی باید در نظر گرفته شود.

مراحل اجرای ارزیابی ریسک در محیط کار
ارزیابی ریسک در محیط کار یک فرآیند مرحلهای است که با شناسایی خطرات شروع میشود و با اجرای اقدامات کنترلی و بازنگری نتایج ادامه پیدا میکند. برای انجام صحیح این فرآیند، باید مراحل زیر به ترتیب بررسی شوند:
۱- شناسایی خطرات
در اولین مرحله، تمام عوامل و شرایطی که ممکن است باعث آسیب به کارکنان شوند، شناسایی میشوند. این خطرات میتوانند مکانیکی، شیمیایی، فیزیکی، الکتریکی یا ارگونومیک باشند.
برای مثال، تیغههای برنده دستگاهها، سیمکشی معیوب، مواد شیمیایی، صدای زیاد و جابهجایی غیراصولی بار از خطرات رایج محیطهای کاری هستند.
۲- شناسایی افراد در معرض خطر
پس از شناسایی خطرات، باید مشخص شود چه افرادی ممکن است در معرض آنها قرار بگیرند و به چه شکل آسیب ببینند. این افراد فقط کارکنان مستقیم یک بخش نیستند و ممکن است نیروهای خدماتی، تعمیرکاران، پیمانکاران و بازدیدکنندگان را نیز شامل شوند.
برای مثال، هنگام کار با دستگاه برش، اپراتور دستگاه و افرادی که در نزدیکی محل فعالیت حضور دارند، ممکن است در معرض خطر پرتاب قطعات یا تماس با اجزای برنده قرار بگیرند.
۳- تعیین احتمال و پیامد
در این مرحله، احتمال وقوع حادثه و شدت آسیب احتمالی ناشی از هر خطر بررسی میشود. ترکیب این دو عامل، مبنای تعیین سطح ریسک و اولویتبندی خطرات است.
برای مثال، احتمال بریدگی دست هنگام کار با قطعات فلزی تیز و شدت جراحت احتمالی باید بررسی شود. خطراتی که احتمال وقوع یا پیامد شدیدتری دارند، معمولاً به اقدامات کنترلی فوریتری نیاز خواهند داشت.
۴- تعیین اقدامات کنترلی
پس از مشخص شدن سطح ریسک، باید راهکارهای مناسب برای حذف خطر یا کاهش احتمال و شدت آسیب انتخاب شوند. این اقدامات بر اساس سلسلهمراتب کنترل خطرات انجام میشوند:
- حذف خطر: از بین بردن عامل خطرزا از محیط کار.
- جایگزینی: استفاده از مواد یا تجهیزات کمخطرتر.
- کنترل مهندسی: نصب حفاظ، تهویه مناسب یا سیستمهای ایمنی.
- کنترل اداری: اصلاح دستورالعملها، آموزش کارکنان و محدود کردن دسترسی به مناطق خطرناک.
- تجهیزات حفاظت فردی: استفاده از دستکش ایمنی، عینک، کفش و سایر تجهیزات متناسب با نوع خطر.
توجه داشته باش که تجهیزات حفاظت فردی آخرین سطح کنترل در این سلسلهمراتب هستند و نباید جایگزین راهکارهای مؤثرتر مانند حذف خطر یا کنترل مهندسی شوند.
۵- ثبت نتایج و مسئولیتها
تمام یافتههای ارزیابی ریسک باید بهصورت مستند ثبت شوند تا اقدامات لازم قابل پیگیری باشند. این اطلاعات معمولاً شامل خطر شناساییشده، افراد در معرض خطر، سطح ریسک، اقدامات کنترلی و مسئول اجرای هر اقدام است.
همچنین بهتر است برای هر اقدام اصلاحی، زمانبندی مشخصی تعیین شود تا مشخص باشد چه کاری، توسط چه کسی و در چه زمانی باید انجام شود.
۶- بازنگری مداوم
ارزیابی ریسک یک فعالیت یکباره نیست و باید بهصورت دورهای بازنگری شود. تغییر تجهیزات، ورود مواد جدید، تغییر روش انجام کار، وقوع حادثه یا شناسایی خطرات تازه از جمله مواردی هستند که ضرورت بررسی مجدد ارزیابی را ایجاد میکنند.
بازنگری منظم کمک میکند اقدامات کنترلی همچنان مؤثر باقی بمانند و خطرات جدید پیش از تبدیل شدن به حادثه شناسایی شوند.

نمونه عملی ارزیابی ریسک در کارخانهها و کارگاهها
برای درک بهتر نحوه اجرای ارزیابی ریسک، یک کارگاه فلزکاری را در نظر بگیرید که در آن قطعات فلزی برش داده، جابهجا و پرداخت میشوند. کارکنان این محیط ممکن است در معرض خطراتی مانند بریدگی دست، پرتاب براده، صدای زیاد و تماس با لبههای تیز قطعات قرار بگیرند.
در جدول زیر، چند نمونه از این خطرات، سطح ریسک اولیه و اقدامات کنترلی مناسب آورده شده است. امتیازها صرفاً نمونه آموزشی هستند و بر اساس یک روش ساده امتیازدهی از ۱ تا ۵ برای احتمال و شدت پیامد تعیین شدهاند.
فعالیت یا موقعیت | خطر شناساییشده | احتمال | شدت پیامد | سطح ریسک اولیه | اقدام کنترلی پیشنهادی |
برش قطعات فلزی | تماس دست با لبههای تیز قطعه | 4 | 3 | 12 | استفاده از ابزار جابهجایی مناسب، ایمنسازی محل کار و انتخاب دستکش متناسب با خطر بریدگی |
کار با دستگاه برش | تماس با تیغه یا بخشهای متحرک دستگاه | 3 | 5 | 15 | نصب حفاظ و تجهیزات ایمنی، استفاده از روش تغذیه ایمن و قطع انرژی دستگاه هنگام تعمیر و رفع گیرکردگی |
سنگزنی قطعات | پرتاب براده و ذرات فلزی | 4 | 3 | 12 | نصب حفاظ دستگاه و استفاده از عینک یا محافظ صورت مناسب |
جابهجایی دستی قطعات سنگین | فشار به کمر و آسیبهای عضلانی | 3 | 3 | 9 | استفاده از تجهیزات حمل مکانیکی و آموزش روش صحیح جابهجایی |
کار در محیط پرصدا | آسیب شنوایی در اثر مواجهه طولانی | 3 | 4 | 12 | کاهش صدای تجهیزات، جداسازی منابع صوتی و استفاده از محافظ شنوایی مناسب |
در این مثال، بالاترین امتیاز اولیه مربوط به دستگاه برش است؛ بنابراین باید این خطر در اولویت بررسی و کنترل قرار بگیرد. البته امتیاز عددی بهتنهایی کافی نیست و خطرات با پیامدهای بسیار شدید، حتی در صورت احتمال کمتر، ممکن است به اقدامات فوری نیاز داشته باشند.
پس از اجرای اقدامات کنترلی، باید احتمال وقوع حادثه و شدت پیامد دوباره ارزیابی شود تا مشخص شود سطح ریسک تا چه اندازه کاهش یافته است. نکته مهم این است که استفاده از تجهیزات حفاظت فردی، مانند دستکش کار، باید بر اساس نوع فعالیت و خطرات همان محیط انتخاب شود؛ برای مثال، در نزدیکی تیغهها و قطعات دوار، خطر گیرکردن دستکش نیز باید بررسی شود و نباید آن را جایگزین حفاظ دستگاه و روش کار ایمن کرد.
ماتریس ارزیابی ریسک و نحوه محاسبه آن
ماتریس ارزیابی ریسک ابزاری برای تعیین سطح خطر و اولویتبندی اقدامات ایمنی در محیط کار است. در این روش، دو عامل اصلی یعنی احتمال وقوع حادثه و شدت پیامد آن بررسی میشوند. ترکیب این دو معیار، سطح ریسک هر فعالیت را مشخص میکند و نشان میدهد کدام خطرات به رسیدگی فوریتری نیاز دارند.
جدول احتمال وقوع حادثه
امتیاز | سطح احتمال | توضیحات |
1 | بسیار کم | وقوع حادثه بسیار بعید است |
2 | کم | احتمال وقوع حادثه پایین است |
3 | متوسط | امکان وقوع حادثه وجود دارد |
4 | زیاد | احتمال وقوع حادثه بالاست |
5 | بسیار زیاد | وقوع حادثه در شرایط فعلی بسیار محتمل است |
جدول شدت پیامد
امتیاز | شدت پیامد | توضیحات |
1 | ناچیز | آسیب جزئی و بدون نیاز به درمان جدی |
2 | خفیف | آسیب محدود با نیاز به کمکهای اولیه یا درمان ساده |
3 | متوسط | آسیب قابلتوجه و نیازمند درمان پزشکی یا غیبت موقت |
4 | شدید | آسیب جدی، ناتوانی طولانیمدت یا جراحت ماندگار |
5 | بسیار شدید | مرگ یا آسیبهای جبرانناپذیر |
نحوه محاسبه سطح ریسک
در یکی از روشهای رایج و ساده، امتیاز ریسک از حاصلضرب احتمال وقوع حادثه در شدت پیامد به دست میآید:
شدت پیامد x احتمال وقوع = امتیاز ریسک
برای مثال، اگر احتمال وقوع حادثه در یک فعالیت ۴ و شدت پیامد آن ۳ باشد، امتیاز ریسک برابر با ۱۲ خواهد بود.
جدول تعیین سطح ریسک
امتیاز ریسک | سطح ریسک | اولویت اقدام |
۱ تا ۴ | پایین | حفظ شرایط ایمن و پایش دورهای |
۵ تا ۹ | متوسط | برنامهریزی برای کاهش ریسک |
۱۰ تا ۱۶ | بالا | اجرای اقدامات کنترلی در اولویت |
۱۷ تا ۲۵ | بسیار بالا | توقف یا محدودسازی فعالیت تا کنترل خطر |
این بازهها یک نمونه آموزشی هستند و معیارهای امتیازدهی و آستانههای ریسک باید متناسب با نوع فعالیت و دستورالعمل سازمان تعیین شوند.
در نهایت، پس از اجرای اقدامات کنترلی، احتمال و شدت پیامد باید دوباره بررسی شوند تا ریسک باقیمانده مشخص شود. همچنین، این ماتریس یک ابزار ساده برای تصمیمگیری است و در همه روشهای ارزیابی ریسک، محاسبه عددی به شکل ضرب احتمال در شدت انجام نمیشود.

ابزارها و روشهای ارزیابی ریسک
برای شناسایی و تحلیل خطرات در محیطهای کاری، از روشهای مختلفی استفاده میشود. انتخاب روش مناسب به نوع فعالیت، پیچیدگی فرایند و میزان خطرات بستگی دارد. چهار مورد از روشهای رایج ارزیابی ریسک عبارتاند از:
۱- ماتریس ریسک (Risk Matrix)
در این روش، احتمال وقوع حادثه و شدت پیامد آن بررسی و با ترکیب این دو معیار، سطح ریسک مشخص میشود. ماتریس ریسک روشی ساده و کاربردی برای اولویتبندی خطرات در کارخانهها، کارگاهها و محیطهای اداری است.
۲- روش HAZOP
روش HAZOP یا مطالعه خطر و قابلیت بهرهبرداری، برای بررسی دقیق فرایندهای صنعتی و شناسایی انحرافهای احتمالی از شرایط عادی طراحی شده است. در این روش، مواردی مانند افزایش فشار، کاهش دما یا تغییر جریان مواد بررسی میشوند تا خطرات احتمالی و پیامدهای آنها مشخص شوند.
۳- روش FMEA
در روش FMEA یا تحلیل حالات خرابی و آثار آن، بخشهای مختلف یک محصول، دستگاه یا فرایند بررسی میشوند تا حالتهای احتمالی خرابی و پیامدهای آنها شناسایی شوند. این روش به شناسایی نقاط ضعف تجهیزات و فرایندها و اولویتبندی اقدامات پیشگیرانه کمک میکند.
۴- روش JSA
روش JSA یا تحلیل ایمنی شغل، بر بررسی خطرات هر مرحله از یک فعالیت کاری تمرکز دارد. ابتدا مراحل انجام کار مشخص میشوند و سپس خطرات هر مرحله و اقدامات لازم برای پیشگیری از حادثه تعیین میشوند. این روش برای فعالیتهایی مانند تعمیر دستگاه، جوشکاری و جابهجایی بار کاربرد دارد.
در نهایت ارزیابی ریسک به شناسایی خطرات محیط کار و انتخاب تجهیزات حفاظت فردی متناسب با آنها کمک میکند. نوع تجهیزات موردنیاز به شرایط کاری و میزان مواجهه کارکنان با خطرات بستگی دارد.
برای مثال، در محیطهای دارای خطر بریدگی از دستکش ایمنی، در محیطهای پرصدا از محافظ گوش و در شرایط وجود گردوغبار یا مواد آلاینده از تجهیزات حفاظت تنفسی مناسب استفاده میشود. همچنین عینک، کلاه و کفش ایمنی از دیگر تجهیزات موردنیاز در محیطهای صنعتی هستند.

